UzBender.Ru | Super Portal

Izlash
SENEKA
Kichik Lutsiy Anney
(Miloddan avvalgi (taxminan) 4 yilda tug‘ilib, milodning 65 yilida vafot etgan)

Qadimgi Rim shahrida yashab o‘tgan faylasuf, shoir va siyosiy arbob Senekaning vatani Ispaniya edi. Otasi uni go‘daklik chog‘ida Rimga olib keldi. Seneka bu yerda Pifagorning izdoshi Sotion qo‘lida tahsil oldi.
Seneka Kichik Agrippinning o‘g‘li, 11 yoshli bo‘lajak imperator Neronga murabbiylik qilgan. U o‘z ta’limotlarida haqiqiy falsafada bir-biriga sira o‘xshamaydigan nazariyotchilarning g‘oyalari amalda bir narsaga borib taqalishini ochib berishga intilgan.
Taqdirni qarangki, Senekaning peshonasiga telba imperator Kaligula (37-41 yillar), aqli zaif hukmdor Klavdiy (41-54 yillar) hamda shafqatsizlik bobida dong taratgan imperator Neron (54-68 yillar)ning xizmatida bo‘lish yozilgandi (Neron milodning 68 yili 7 iyun kuni o‘z joniga qasd qilgan).
Seneka o‘z qarashlarini quyidagi asarlarida bayon etgan:
«Lutsilliyga bitilgan axloqiy maktublar» (Ushbu qo‘lyozma Senekaning eng yirik asari bo‘lib, uning asl nusxasi hozirga qadar saqlanib qolgan)
«Tabiatshunoslik masalalari»
«Baxtli hayot haqida»
«Taqdiri ilohiy haqida»
«Qahru g‘azab haqida»
«Ruhiy xotirjamlik haqida»
«Rahm-shafqat haqida»
«Yupanch»
Bundan tashqari Senekaning «Medeya», «Fedra», «Edip», «Agamenon» deb nomlanuvchi fojiaviy asarlari ham ma’lum.
Seneka qo‘l urgan mavzular keng ko‘lamli bo‘lib, ularning har biri ma’lum maqsadlarga yo‘naltirilgandir. Quyida biz ulardan ba’zilarini sanab o‘tmoqchimiz:
— ruhiy kamolotga yetish yo‘lida vaqtdan foydalana bilish;
— ezgulik va boylik haqida;
— do‘st tanlash xususida;
— o‘lim dahshati haqida;
— soxta hamda haqiqiy falsafa bayonida;
— chinakam do‘stlik haqida;
— jismoniy mashqlar xususida;
— falsafaning afzalliklari;
— kelajakdan qo‘rqish haqida;
— donishmand nazarida bo‘lmoqlik xususida;
— keksalik maqtovlari;
— behuda sayohatlar haqida;
— Xudo va ruh haqida;
— olamning tuzilishi haqida;
— kundalik xatti-harakatlar haqida;
— mish-mishlarga nafrat xususida;
— o‘limni xotirjamlik bilan qarshilashga hozirlik xususida;
— el nazari ostida yashash haqida;
— insonlarning tengligi;
— shaxsiy nuqsonlarni ko‘ra bilish;
— donishmand har yerda farog‘atda;
— shodlik lazzatlanishda emas;
— kulfatlarga shay turish xususida;
— ichkilikbozlik haqida;
— halollik, yagona baxt haqida;
— ruhni chiniqtirish xususida;
— yaxshi nom qoldirmoqlik borasida;
— o‘z joniga suiqasd qilish haqida;
— qayg‘u-hasrat chekishning me’yori xususida.
Milodning 57 yilida Seneka oliy lavozimga — elchilik vazifasiga tayinlanadi.
Senekaning mol-davlati va oliy martabasiga hasadi kelgan kimsalar Neronning ojizligi va shafqatsizligidan foydalanib, faylasufga qarshi fitna qo‘zg‘aydilar. Ular Senekani imperatorga qarshi fitnaning ishtirokchisi sifatida makkorlikda ayblab, tuhmat qiladilar. Bo‘htonlarga laqqa ishongan hukmdor Senekani o‘limga mahkum etadi. O’z joniga qasd qilish turini tanlash huquqi esa Senekaning ixtiyoriga topshiriladi. Keksa faylasuf nohaq hukmni mardona qarshi olib, tomirini kesadi va dunyodan ko‘z yumadi.

* * *
Seneka shunday deb yozadi: «Odamlar menga ta’limotim va dunyoqarashlarim bilan hayotim o‘rtasida tafovut borligi haqida so‘zlab, ta’na qiladilar. Ular bir vaqtlar Aflotun, Epikur va Zenonga ham shunday ayb taqagandilar. Lekin barcha faylasuflar o‘zlarining qanday yashashlari xususida emas, balki qanday hayot kechirish lozimligi borasida fikr yuritadilar. Men ham o‘zim haqimda emas, ezgulik xususida mushohada qilib, uni izohlashga urinaman. Turli illatlarga, shu bilan birga o‘zimdagi kamchiliklarga qarshi kurashaman».

* * *
Odamlar ko‘pincha men haqimda: «Nima uchun u falsafani sevadi-yu, ammo badavlatlikni kasb etgan? Nega u odamlarni boylikdan nafratlanishga undaydi-yu, o‘zi mol-davlat to‘playdi? U quvg‘inni pisand etmaslikni maslahat beradi-yu, ammo vatanida hayot kechirib, vafot etmoqlikni afzal ko‘radi?» — deyishadi.
Men ularga javoban shunday deyman: «Sanab o‘tilgan narsalardan nafratlanish — ulardan butkul voz kechish degani emas. Men aynan ana shu narsalar xususida g‘am-zahmat chekib, o‘zni behuda qiynamaslik darkor, demoqchiman. Dono odam boylikni sevmaydi, qashshoqlikni afzal ko‘radi. U boylikni qalbiga yo‘latmaydi, boshpanasiga esa...»

* * *
Falsafa muhokamani emas, balki amalda bajarishni o‘rgatadi. So‘z bilan amalning mushtarakligini saqlab qolish uchun esa har bir kishi falsafa qonunlariga amal qilishi lozim. Falsafa beqarorlik va so‘z bilan amaliyotning tarqoqligini yoqtirmaydi.

* * *
Falsafa olomonga ko‘z-ko‘z qilish uchun ayyorlarcha o‘ylab topilgan ermak emas. Uning mohiyati og‘izda emas, amalda namoyon bo‘ladi. Falsafa kunni zavq bilan o‘tkazishda yoki bekorchilikdan zerikish chog‘ida qo‘l keluvchi oddiy
Maqola nomi : Seneka
Vaqti : 21.04.2014|20:45
Ko'rilgan : 3572
Muallif : Bender
» Java kitob
» Text
Reyting(+/-): 316/278
Reyting
Bosh sahifa » Aforizmlar
Maqola o'qiypti :36 kishi
© Powered by Bender | Pro
Яндекс.Метрика